|
Contra a correcçom lingüística. A novela náufraga de Lois Pereiro
Alberte Pagán
[publicado 10-05-11]

Merquei o meu primeiro livro de Lois Pereiro, os Poemas, aló polo 1993. A súa Poesía última compreina o ano da sua morte. Quando um le repetidamente a um escritor acaba afazendo-se à sua dicçom, ao seu vocabulário, aos seus dialectalismos, às súas repetiçons. Um acaba por descobrir aquelas palavras que lhe som mais queridas, às que acode com mais freqüência. A língua, principalmente quando nos enfrentamos à poesia, deixa de ser um mero signo denotativo para converter-se em material concreto, indisolúvel do seu autor. Cambiar as suas palavras (tamém traduci-las, obviamente) equivale a substituir as cores dum pintor, dumha pintora; equivale a falsificar a obra.
Neste ano de homenages leo na imprensa que Galaxia vém de publicar umha novela “inédita” de Pereiro. Merco-a e, durante a leitura do limiar (assinado por Xosé Manuel Pereiro), mesmo antes de encetar a novela, decato-me de que eu já conhecia a obra. O limiar cita a derradeira entrevista de Lois, indicando que fora reproduzida no nº 28 da revista Luzes de Galiza. Busco entre os meus papeis esse número, agora convencido de que o conservo desde hai 14 anos, e ali descubro, publicada na sua integridade, a novela Náufragos do Paradiso. Releo o limiar da ediçom de Galaxia por se passei por riba a referência, mas nengumha alusom à sua publicaçom anterior encontro. Tampouco nom se di, bem é certo, que a novela seja inédita. Até aqui podo entender a política editorial e económica.
Mas quando lhe boto o olho à novela e a comparo coa versom publicada em Luzes de Galiza descubro umha série de inconsistências que som de mais difícil justificaçom: o texto original (desconheço o manuscrito de Lois, polo que chamarei “original” ao da primeira publicaçom, sendo consciente de que está inzado de erros e erratas que denotam umha apresurada maquetaçom) está reescrito na sua totalidade, sendo poucas as oraçons que nom sofrírom “correcçons”. Coa “Normativizaçom” topamos! O texto do escritor, a mercé dos vaivéns normativos, deixou de ser um todo autónomo.
Explico: o texto de Lois está completamente retocado mas por ningures se explicam os cámbios nem os critérios seguidos à hora de republicar a obra. Para quem desconheça a publicaçom em Luzes de Galiza nom resulta doado poder imaginar que umha grande parte do vocabulário que está a ler nom saiu da pluma do autor.
É lógico, numha ediçom nom crítica, corrigir as erratas óbvias, que som muitas, sem prévio aviso. Velaqui umha mostra:
|
Luzes de Galiza
|
Galaxia
|
|
acopañado
|
acompañado
|
|
baixando a teta
|
baixando a testa
|
|
can na terra
|
caen na terra
|
|
cristalizano o ar
|
cristalizando o ar
|
|
de sí mesmo
|
de si mesma
|
|
dixíalle
|
dicíalle
|
|
Lisania facía de todo o que arrodeaba un refrexo tímido
|
Lisania facía de todo o que a arrodeaba un reflexo tímido
|
|
mesma
|
mesa
|
|
no amo
|
non amo
|
|
unha idea que identificarse
|
unha idea coa que identificarse
|
|
zapatenado
|
zapateando
|

Tampouco nom causaria maior surpresa corrigir as faltas de ortografia, ainda que tratando-se do idioma galego, nom normalizado e que se escreve em duas normativas diferentes, eu avogaria por respeitar as opçons do escritor, mesmo se nom se ajustam à normativa oficial vigente, sempre e quando essas opçons tenham cabida na outra, nom oficial, normativa. Por exemplo, Galaxia substitue nen por nin, sulco por suco, solene por solemne, insonio por insomnio, cantábamos por cantabamos, ternura por tenrura, disfarzar por disfrazar, paseio por paseo, ideia por idea, núbens por nubes, recén afeitada por acabada de afeitar. Sem saírmo-nos das sempre molestas faltas de ortografia, e entendendo a necessidade dumha correcçom, nom comprendo por que lhe repeitamos a Rosalia os seus viudas e a Pereiro lhe corrigimos o seu enviudóu. Por que a Ferrín ninguém lhe elimina o seu amplo vocabulário (que nom tem cabida nos dicionários normativos) e a Pereiro si (mágoa que esteja morto!). Toda escrita é um reflexo da sua época e da educaçom do seu autor ou autora (as suas leituras incluídas). Toda literatura nacional reflicte o devir histórico e lingüístico do seu povo. Vejamos algumhas das faltas de ortografia, foneticismos ou opçons persoais corrigidos na ediçom de Galaxia de Naúfragos do Paradiso:
|
Luzes de Galiza
|
Galaxia
|
|
abre a porta i entra
|
abre a porta e entra
|
|
i así
|
e así
|
|
aficionado
|
afeccionado
|
|
agallópame
|
galópame
|
|
armonía
|
harmonía
|
|
artesana
|
artesá
|
|
asesiñar
|
asasinar
|
|
atmósfera
|
atmosfera
|
|
brilo
|
brillo
|
|
ca
|
coa
|
|
capíduos
|
capítulos
|
|
cara
|
cara a
|
|
ceixa
|
cella
|
|
charol
|
charón
|
|
chegara
|
chegase
|
|
cigarrillos
|
cigarros
|
|
cobarde
|
covarde
|
|
cómo
|
como
|
|
crara
|
clara
|
|
cree
|
cre
|
|
creía
|
cría
|
|
crís
|
eclipse
|
|
crisáidas
|
crisálidas
|
|
crudel
|
cruel
|
|
descobrerse
|
descubrirse
|
|
descripción
|
descrición
|
|
dibuxos
|
debuxos
|
|
dir
|
dicir
|
|
dispóis
|
despois
|
|
doime doime
|
dóeme-dóeme
|
|
doorosa
|
dolorosa
|
|
dun ferruxe húmido
|
dunha ferruxe húmida
|
|
Ehí
|
Aí
|
|
enana
|
anana
|
|
enemigo
|
inimigo
|
|
enfermedade
|
enfermidade
|
|
engrasadas
|
engraxadas
|
|
entraberta
|
entreaberta
|
|
enviudóu
|
enviuvou
|
|
eres
|
es
|
|
escea
|
escena
|
|
espacio
|
espazo
|
|
esprito
|
espírito
|
|
estrana
|
estraña
|
|
estripaba
|
destripaba
|
|
esvaíndose
|
esvaendo
|
|
esvara
|
esbara
|
|
fagamos vir ó espacio
|
fagamos vir o espazo
|
|
fevre
|
febre
|
|
frenóu
|
freou
|
|
frol
|
flor
|
|
fuxe
|
foxe
|
|
hipnosis
|
hipnose
|
|
Hola
|
Ola
|
|
inantes
|
antes
|
|
incienso
|
incenso
|
|
inconscente
|
inconsciente
|
|
indiferencia
|
indiferenza
|
|
indomeñable
|
indomeábel
|
|
inquedaban
|
inquietaban
|
|
insobornábel
|
insubornábel
|
|
intenciós
|
intencións
|
|
Kenia
|
Kenya
|
|
laberinto
|
labirinto
|
|
liviana
|
liviá
|
|
malsano
|
malsán
|
|
marmurio
|
murmurio
|
|
maxinaban
|
imaxinaban
|
|
Meu nome?
|
O meu nome?
|
|
movéuse
|
moveuse
|
|
móvil
|
móbil
|
|
narís
|
nariz
|
|
nascera
|
nacera
|
|
neón
|
neon
|
|
nervos
|
nervios
|
|
núos
|
nus
|
|
o rei Artús
|
o rei Artur
|
|
o seu coor
|
a súa cor
|
|
o suor frío
|
a suor fría
|
|
os arbres
|
as árbores
|
|
pensóu
|
pensou
|
|
poidese
|
puidese
|
|
pra, prá
|
para, para a
|
|
presencia
|
presenza
|
|
pro
|
pero
|
|
pró seu viaxe
|
para a súa viaxe
|
|
quénes
|
quen
|
|
resoancia
|
resonancia
|
|
ríndose
|
rindo
|
|
segredo (adj.)
|
secreto
|
|
sentóuse
|
sentou
|
|
sentábanse
|
sentaban
|
|
sí
|
si
|
|
silenzo
|
silencio
|
|
siñais
|
sinais
|
|
soberba
|
soberbia
|
|
soia
|
soa
|
|
soio
|
só
|
|
sonidos
|
sons
|
|
souperan
|
soubesen
|
|
tráxicamente
|
traxicamente
|
|
treicionarse
|
traizoarse
|
|
unha sinal
|
un sinal
|
|
valeiro
|
baleiro
|
|
ven
|
vén
|
|
venganza
|
vinganza
|
|
vixiante
|
vixilante
|
|
water
|
váter
|
|
xeara
|
xease
|
Suponho que o próprio autor estaria de acordo cumha correcçom respeitosa e nom violenta; é dizer, quando a correcçom consiste em cambiar b por v ou umha vogal por outra nom deveria haver maior problema. Ou quando se unificam as suas próprias variantes, que denotam umha escrita provisional e nom corrigida (às veces escreve coor, outras, as menos, cor). Ainda assi, os abundantes rotacismos, vulgarismos e dialectalismos do texto de Pereiro quiçá fossem do agrado do escritor:
|
Luzes de Galiza
|
Galaxia
|
|
aspeuto
|
aspecto
|
|
cámbeo
|
cambio
|
|
cecáis
|
quizais
|
|
coma chaman os anxos da tristura
|
como chaman os anxos da tristura
|
|
compricadas
|
complicadas
|
|
cómprice
|
cómplice
|
|
craves
|
claves
|
|
crus
|
cruz
|
|
daquil, il, iles
|
daquel, el, eles
|
|
esquelete
|
esqueleto
|
|
exempro
|
exemplo
|
|
gomitando
|
vomitando
|
|
igoal
|
igual
|
|
estes, ise, nise
|
estes, ese, nese
|
|
língoa
|
língua
|
|
lus, lús
|
luz
|
|
miragres
|
milagres
|
|
Noustante
|
Non obstante
|
|
ouservaban
|
observaban
|
|
outos
|
altos
|
|
ouxectos
|
obxectos
|
|
perfeuto
|
perfecto
|
|
perfumos
|
perfumes
|
|
prantas
|
plantas
|
|
púbrico
|
público
|
|
rábea
|
rabia
|
|
refrexo
|
reflexo
|
|
siguir
|
seguir
|
|
sintir, presintían
|
sentir, presentían
|
|
sotil
|
sutil
|
|
súpeta
|
súbita
|
|
ule
|
ole
|
|
úneco
|
único
|
|
veuno
|
viuno
|
|
voce
|
voz
|
Quando implica um cámbio radical da palavra, por muito que esta seja incorrecta, a “correcçom” nom é justificável sem umha nota prévia que aclare a situaçom ao público leitor. As seguintes “normativizaçons” nom deveriam ter-se levado a cabo sem prévio aviso:
|
Luzes de Galiza
|
Galaxia
|
|
a habitación
|
o cuarto
|
|
agarda ó seu pantasma
|
agarda polo seu pantasma
|
|
apiados
|
amoreados
|
|
aserrín
|
serraduras
|
|
brilantes
|
resplandecentes
|
|
bruido
|
ruído
|
|
bruído
|
rumor
|
|
cristal
|
vidro
|
|
de reollo
|
de esguello
|
|
desgrañaba
|
debullaba
|
|
disecciona
|
diseca
|
|
en baixo
|
baixiño
|
|
eslumeaban
|
cegaban
|
|
fregadeiro atuado
|
vertedoiro atoado
|
|
gafas
|
lentes
|
|
musgue
|
brión
|
|
necesidade de estupidez
|
necesidade de sermos estúpidos
|
|
nun pobo de Francia
|
nunha vila de Francia
|
|
parpadexando
|
pestanexando
|
|
pelirroxa
|
rubia
|
|
pezós
|
mamilas
|
|
pobos cegos
|
vilas cegas
|
|
polo-de-fresa
|
polo-de-amorodo
|
|
sillas
|
cadeiras
|
|
telón
|
pano
|
|
testos
|
macetas
|
|
títere
|
monicreque
|
Igualmente inaceptável é o cámbio de crearnos a creármonos, de denantes de saír a denantes de saíren (e demais infinitivos conjugados que o editor pom em boca do escritor), de cuán era a canto era, de E durmiu a E adormeceu, ou, metendo a zoca até o fundo no afám corrector, de pra quentalas a para quecelas (quando o verbo “quecer” é intransitivo).
Ante o fanatismo normativicista dos manuais galegos sempre me asombrou o espírito mais descritivo que normativo dos dicionários portugueses, que podem chegar a recolher nom umha senom até várias variantes de certos vocábulos sem se decantarem por nengum. Baseando-me no Gran Diccionario Xerais da Lingua, que é dos poucos que admitem variantes (ainda que baixo o epígrafe de “dialectalismos” e “popularismos”), entendo que as seguintes “correcçons” levadas a cabo por Galaxia bem poderiam ter sido evitadas sem faltar à normativizaçom do texto (“correcçons” que por outra banda nom seguem um critério coerente: respeita-se muricego em vez do estándar morcego, respeita-se berrallouzas, e porém modificam-se as opçons do seguinte listado):
|
Luzes de Galiza
|
Galaxia
|
|
ador
|
odor
|
|
asulague
|
asolague
|
|
bon
|
bo
|
|
bosco
|
bosque
|
|
cadavre
|
cadáver
|
|
cai
|
cae
|
|
caíndo
|
caendo
|
|
cairán
|
caerán
|
|
cimeterio
|
cemiterio
|
|
coallándose
|
callando
|
|
con nós
|
connosco
|
|
dábase conta
|
dábase de conta
|
|
dazasete
|
dezasete
|
|
descobrindo
|
descubrindo
|
|
eiquí
|
aquí
|
|
enrugadas
|
engurradas
|
|
escrebe
|
escribe
|
|
escuíase
|
escoábase
|
|
espavente
|
escorrente
|
|
esquence
|
esquece
|
|
fidel
|
fiel
|
|
imbar
|
enviar
|
|
inda
|
aínda
|
|
lavres
|
labios
|
|
Maré
|
Marea
|
|
mitade
|
metade
|
|
perguntar
|
preguntar
|
|
piores
|
peores
|
|
probe
|
pobre
|
|
somentes
|
soamente
|
|
suliñar
|
subliñar
|
|
terme
|
térmite
|
|
trouquelea
|
troupelea
|
|
visgoso
|
viscoso
|
|
vivíche
|
viviches
|
|
vrao
|
verán
|
|
Vudú
|
vodú
|
|
xiquera
|
sequera
|
O poema “Acróstico” de Pereiro começa assi:
Somentes
intentaba conseguir
É lícito reescrevé-lo com “Soamente”, despois de tantos anos afeito a lê-lo deste jeito?
Outros cámbios passam mais desapercebidos: algumha eliminaçom de maiúsculas (a “Serpe trocada em a “serpe, (Loucura em (loucura), algum signo de pontuaçom manipulado (“¡Que importan as lúas?” volve-se “Que importan as lúas?!”), recolocaçons do pronome átono (xente estrana que camiñaba, cruzábase a sí mesma troca-se em xente estraña que camiñaba, que se cruzaba a si mesma) e abundantes vírgulas e pontos e preposiçons que aparecem e desaparecem incoerentemente, deformando em muitos casos o sentido original:
|
Luzes de Galiza
|
Galaxia
|
|
Aián sempre escoitaba máis, cómo saber o que pensaba?
|
Aián sempre escoitaba, mais como saber o que pensaba?
|
|
alí, de pé
|
alí de pé
|
|
Bernal pechou os ollos, e tivo a impresión
|
Bernal pechou os ollos e tivo a impresión
|
|
coor rubí
|
cor de rubí
|
|
E o intento, nun mundo sen dioses
|
E o intento, nun mundo, sen deuses
|
|
no ar cego xordo morto.
|
no ar cego, xordo, morto.
|
|
no pebetero inmaterial da eternidade, Aián respira o ar da morte
|
no pebetero inmaterial da eternidade. Aián respira o ar da morte
|
|
no seu desespero en fuxir
|
no seu desespero por fuxir
|
|
nos días, ardentes, miserábeis, que se amaban.
|
nos días, ardentes, miserábeis, en que se amaban.
|
|
onde o son grave da terra érguese
|
onde o son grave da terra se ergue
|
|
Poñendo a súa ollada no cristal xeado, Aián pensa en Bernal
|
Poñendo a súa ollada no vidro xeado. Aián pensa en Bernal
|
|
Que deixo entón pra min, calumnias?
|
Que deixo entón para min? Calumnias?
|
|
Un espello ovalado bota olladas frías cara a lúa, siguindo a forza rítmica
|
Un espello ovalado bota olladas frías cara á lúa seguindo a forza rítmica
|
A eliminaçom do traço rompe em duas palavras o que Pereiro escrevia como vocábulo composto (pensamentos-pruma divide-se em pensamentos pluma) ou une numha palavra o que pretendia achegar-se à duplicidade (semi-mortal acaba sendo semimortal).
O mais triste de todo, ainda que por desgraça bastante habitual nestes casos, é que o fanatismo corrector nom tem quem o corrija: obcecada na “normativizaçom” lingüística a editorial passa por alto as suas próprias erratas, que som muitas e gordas: lume vida, lume morte, di Pereiro; mas Galaxia “corrige”: lume vida, lume morto. Pereiro di: A morte!! berróu Bernal. E os dous riron. E Galaxia rompe a linha, omite a conjunçom e começa no seguinte parágrafo: Os dous riron. Na página 30 de Galaxia, após apenas comprensíbeis., deveria haver um salto de parágrafo que a editorial omite, imprimindo o texto seguinte sem soluçom de continuidade. Na página 40 suprime erroneamente duas linhas do original, entre húmida de néboa e resoaban na pedra. Este é o texto cortado: que engrasa levemente, desgasta o ar, alimenta a materia. Noutro momento, onde di Pasaron na cantina. deveria dizer Pararon na cantina. Etc etc etc etc.
|