Alberte Pagán

HIPODERMIAS

HIPODERMIAS

Contra a correcçom lingüística. A novela náufraga de Lois Pereiro

Alberte Pagán

[publicado 10-05-11]

Merquei o meu primeiro livro de Lois Pereiro, os Poemas, aló polo 1993. A súa Poesía última compreina o ano da sua morte. Quando um le repetidamente a um escritor acaba afazendo-se à sua dicçom, ao seu vocabulário, aos seus dialectalismos, às súas repetiçons. Um acaba por descobrir aquelas palavras que lhe som mais queridas, às que acode com mais freqüência. A língua, principalmente quando nos enfrentamos à poesia, deixa de ser um mero signo denotativo para converter-se em material concreto, indisolúvel do seu autor. Cambiar as suas palavras (tamém traduci-las, obviamente) equivale a substituir as cores dum pintor, dumha pintora; equivale a falsificar a obra.

Neste ano de homenages leo na imprensa que Galaxia vém de publicar umha novela “inédita” de Pereiro. Merco-a e, durante a leitura do limiar (assinado por Xosé Manuel Pereiro), mesmo antes de encetar a novela, decato-me de que eu já conhecia a obra. O limiar cita a derradeira entrevista de Lois, indicando que fora reproduzida no nº 28 da revista Luzes de Galiza. Busco entre os meus papeis esse número, agora convencido de que o conservo desde hai 14 anos, e ali descubro, publicada na sua integridade, a novela Náufragos do Paradiso. Releo o limiar da ediçom de Galaxia por se passei por riba a referência, mas nengumha alusom à sua publicaçom anterior encontro. Tampouco nom se di, bem é certo, que a novela seja inédita. Até aqui podo entender a política editorial e económica.

Mas quando lhe boto o olho à novela e a comparo coa versom publicada em Luzes de Galiza descubro umha série de inconsistências que som de mais difícil justificaçom: o texto original (desconheço o manuscrito de Lois, polo que chamarei “original” ao da primeira publicaçom, sendo consciente de que está inzado de erros e erratas que denotam umha apresurada maquetaçom) está reescrito na sua totalidade, sendo poucas as oraçons que nom sofrírom “correcçons”. Coa “Normativizaçom” topamos! O texto do escritor, a mercé dos vaivéns normativos, deixou de ser um todo autónomo.

Explico: o texto de Lois está completamente retocado mas por ningures se explicam os cámbios nem os critérios seguidos à hora de republicar a obra. Para quem desconheça a publicaçom em Luzes de Galiza nom resulta doado poder imaginar que umha grande parte do vocabulário que está a ler nom saiu da pluma do autor.

É lógico, numha ediçom nom crítica, corrigir as erratas óbvias, que som muitas, sem prévio aviso. Velaqui umha mostra:

Luzes de Galiza

Galaxia

acopañado

acompañado

baixando a teta

baixando a testa

can na terra

caen na terra

cristalizano o ar

cristalizando o ar

de sí mesmo

de si mesma

dixíalle

dicíalle

Lisania facía de todo o que arrodeaba un refrexo tímido

Lisania facía de todo o que a arrodeaba un reflexo tímido

mesma

mesa

no amo

non amo

unha idea que identificarse

unha idea coa que identificarse

zapatenado

zapateando

Tampouco nom causaria maior surpresa corrigir as faltas de ortografia, ainda que tratando-se do idioma galego, nom normalizado e que se escreve em duas normativas diferentes, eu avogaria por respeitar as opçons do escritor, mesmo se nom se ajustam à normativa oficial vigente, sempre e quando essas opçons tenham cabida na outra, nom oficial, normativa. Por exemplo, Galaxia substitue nen por nin, sulco por suco, solene por solemne, insonio por insomnio, cantábamos por cantabamos, ternura por tenrura, disfarzar por disfrazar, paseio por paseo, ideia por idea, núbens por nubes, recén afeitada por acabada de afeitar. Sem saírmo-nos das sempre molestas faltas de ortografia, e entendendo a necessidade dumha correcçom, nom comprendo por que lhe repeitamos a Rosalia os seus viudas e a Pereiro lhe corrigimos o seu enviudóu. Por que a Ferrín ninguém lhe elimina o seu amplo vocabulário (que nom tem cabida nos dicionários normativos) e a Pereiro si (mágoa que esteja morto!). Toda escrita é um reflexo da sua época e da educaçom do seu autor ou autora (as suas leituras incluídas). Toda literatura nacional reflicte o devir histórico e lingüístico do seu povo. Vejamos algumhas das faltas de ortografia, foneticismos ou opçons persoais corrigidos na ediçom de Galaxia de Naúfragos do Paradiso:

Luzes de Galiza

Galaxia

abre a porta i entra

abre a porta e entra

i así

e así

aficionado

afeccionado

agallópame

galópame

armonía

harmonía

artesana

artesá

asesiñar

asasinar

atmósfera

atmosfera

brilo

brillo

ca

coa

capíduos

capítulos

cara

cara a

ceixa

cella

charol

charón

chegara

chegase

cigarrillos

cigarros

cobarde

covarde

cómo

como

crara

clara

cree

cre

creía

cría

crís

eclipse

crisáidas

crisálidas

crudel

cruel

descobrerse

descubrirse

descripción

descrición

dibuxos

debuxos

dir

dicir

dispóis

despois

doime doime

dóeme-dóeme

doorosa

dolorosa

dun ferruxe húmido

dunha ferruxe húmida

Ehí

enana

anana

enemigo

inimigo

enfermedade

enfermidade

engrasadas

engraxadas

entraberta

entreaberta

enviudóu

enviuvou

eres

es

escea

escena

espacio

espazo

esprito

espírito

estrana

estraña

estripaba

destripaba

esvaíndose

esvaendo

esvara

esbara

fagamos vir ó espacio

fagamos vir o espazo

fevre

febre

frenóu

freou

frol

flor

fuxe

foxe

hipnosis

hipnose

Hola

Ola

inantes

antes

incienso

incenso

inconscente

inconsciente

indiferencia

indiferenza

indomeñable

indomeábel

inquedaban

inquietaban

insobornábel

insubornábel

intenciós

intencións

Kenia

Kenya

laberinto

labirinto

liviana

liviá

malsano

malsán

marmurio

murmurio

maxinaban

imaxinaban

Meu nome?

O meu nome?

movéuse

moveuse

móvil

móbil

narís

nariz

nascera

nacera

neón

neon

nervos

nervios

núos

nus

o rei Artús

o rei Artur

o seu coor

a súa cor

o suor frío

a suor fría

os arbres

as árbores

pensóu

pensou

poidese

puidese

pra, prá

para, para a

presencia

presenza

pro

pero

pró seu viaxe

para a súa viaxe

quénes

quen

resoancia

resonancia

ríndose

rindo

segredo (adj.)

secreto

sentóuse

sentou

sentábanse

sentaban

si

silenzo

silencio

siñais

sinais

soberba

soberbia

soia

soa

soio

sonidos

sons

souperan

soubesen

tráxicamente

traxicamente

treicionarse

traizoarse

unha sinal

un sinal

valeiro

baleiro

ven

vén

venganza

vinganza

vixiante

vixilante

water

váter

xeara

xease

Suponho que o próprio autor estaria de acordo cumha correcçom respeitosa e nom violenta; é dizer, quando a correcçom consiste em cambiar b por v ou umha vogal por outra nom deveria haver maior problema. Ou quando se unificam as suas próprias variantes, que denotam umha escrita provisional e nom corrigida (às veces escreve coor, outras, as menos, cor). Ainda assi, os abundantes rotacismos, vulgarismos e dialectalismos do texto de Pereiro quiçá fossem do agrado do escritor:

Luzes de Galiza

Galaxia

aspeuto

aspecto

cámbeo

cambio

cecáis

quizais

coma chaman os anxos da tristura

como chaman os anxos da tristura

compricadas

complicadas

cómprice

cómplice

craves

claves

crus

cruz

daquil, il, iles

daquel, el, eles

esquelete

esqueleto

exempro

exemplo

gomitando

vomitando

igoal

igual

estes, ise, nise

estes, ese, nese

língoa

língua

lus, lús

luz

miragres

milagres

Noustante

Non obstante

ouservaban

observaban

outos

altos

ouxectos

obxectos

perfeuto

perfecto

perfumos

perfumes

prantas

plantas

púbrico

público

rábea

rabia

refrexo

reflexo

siguir

seguir

sintir, presintían

sentir, presentían

sotil

sutil

súpeta

súbita

ule

ole

úneco

único

veuno

viuno

voce

voz

Quando implica um cámbio radical da palavra, por muito que esta seja incorrecta, a “correcçom” nom é justificável sem umha nota prévia que aclare a situaçom ao público leitor. As seguintes “normativizaçons” nom deveriam ter-se levado a cabo sem prévio aviso:

Luzes de Galiza

Galaxia

a habitación

o cuarto

agarda ó seu pantasma

agarda polo seu pantasma

apiados

amoreados

aserrín

serraduras

brilantes

resplandecentes

bruido

ruído

bruído

rumor

cristal

vidro

de reollo

de esguello

desgrañaba

debullaba

disecciona

diseca

en baixo

baixiño

eslumeaban

cegaban

fregadeiro atuado

vertedoiro atoado

gafas

lentes

musgue

brión

necesidade de estupidez

necesidade de sermos estúpidos

nun pobo de Francia

nunha vila de Francia

parpadexando

pestanexando

pelirroxa

rubia

pezós

mamilas

pobos cegos

vilas cegas

polo-de-fresa

polo-de-amorodo

sillas

cadeiras

telón

pano

testos

macetas

títere

monicreque

Igualmente inaceptável é o cámbio de crearnos a creármonos, de denantes de saír a denantes de saíren (e demais infinitivos conjugados que o editor pom em boca do escritor), de cuán era a canto era, de E durmiu a E adormeceu, ou, metendo a zoca até o fundo no afám corrector, de pra quentalas a para quecelas (quando o verbo “quecer” é intransitivo).

Ante o fanatismo normativicista dos manuais galegos sempre me asombrou o espírito mais descritivo que normativo dos dicionários portugueses, que podem chegar a recolher nom umha senom até várias variantes de certos vocábulos sem se decantarem por nengum. Baseando-me no Gran Diccionario Xerais da Lingua, que é dos poucos que admitem variantes (ainda que baixo o epígrafe de “dialectalismos” e “popularismos”), entendo que as seguintes “correcçons” levadas a cabo por Galaxia bem poderiam ter sido evitadas sem faltar à normativizaçom do texto (“correcçons” que por outra banda nom seguem um critério coerente: respeita-se muricego em vez do estándar morcego, respeita-se berrallouzas, e porém modificam-se as opçons do seguinte listado):

Luzes de Galiza

Galaxia

ador

odor

asulague

asolague

bon

bo

bosco

bosque

cadavre

cadáver

cai

cae

caíndo

caendo

cairán

caerán

cimeterio

cemiterio

coallándose

callando

con nós

connosco

dábase conta

dábase de conta

dazasete

dezasete

descobrindo

descubrindo

eiquí

aquí

enrugadas

engurradas

escrebe

escribe

escuíase

escoábase

espavente

escorrente

esquence

esquece

fidel

fiel

imbar

enviar

inda

aínda

lavres

labios

Maré

Marea

mitade

metade

perguntar

preguntar

piores

peores

probe

pobre

somentes

soamente

suliñar

subliñar

terme

térmite

trouquelea

troupelea

visgoso

viscoso

vivíche

viviches

vrao

verán

Vudú

vodú

xiquera

sequera

O poema “Acróstico” de Pereiro começa assi:

Somentes

intentaba conseguir

É lícito reescrevé-lo com “Soamente”, despois de tantos anos afeito a lê-lo deste jeito?

Outros cámbios passam mais desapercebidos: algumha eliminaçom de maiúsculas (a “Serpe trocada em a “serpe, (Loucura em (loucura), algum signo de pontuaçom manipulado (“¡Que importan as lúas?” volve-se “Que importan as lúas?!”), recolocaçons do pronome átono (xente estrana que camiñaba, cruzábase a sí mesma troca-se em xente estraña que camiñaba, que se cruzaba a si mesma) e abundantes vírgulas e pontos e preposiçons que aparecem e desaparecem incoerentemente, deformando em muitos casos o sentido original:

Luzes de Galiza

Galaxia

Aián sempre escoitaba máis, cómo saber o que pensaba?

Aián sempre escoitaba, mais como saber o que pensaba?

alí, de pé

alí de pé

Bernal pechou os ollos, e tivo a impresión

Bernal pechou os ollos e tivo a impresión

coor rubí

cor de rubí

E o intento, nun mundo sen dioses

E o intento, nun mundo, sen deuses

no ar cego xordo morto.

no ar cego, xordo, morto.

no pebetero inmaterial da eternidade, Aián respira o ar da morte

no pebetero inmaterial da eternidade. Aián respira o ar da morte

no seu desespero en fuxir

no seu desespero por fuxir

nos días, ardentes, miserábeis, que se amaban.

nos días, ardentes, miserábeis, en que se amaban.

onde o son grave da terra érguese

onde o son grave da terra se ergue

Poñendo a súa ollada no cristal xeado, Aián pensa en Bernal

Poñendo a súa ollada no vidro xeado. Aián pensa en Bernal

Que deixo entón pra min, calumnias?

Que deixo entón para min? Calumnias?

Un espello ovalado bota olladas frías cara a lúa, siguindo a forza rítmica

Un espello ovalado bota olladas frías cara á lúa seguindo a forza rítmica

A eliminaçom do traço rompe em duas palavras o que Pereiro escrevia como vocábulo composto (pensamentos-pruma divide-se em pensamentos pluma) ou une numha palavra o que pretendia achegar-se à duplicidade (semi-mortal acaba sendo semimortal).

O mais triste de todo, ainda que por desgraça bastante habitual nestes casos, é que o fanatismo corrector nom tem quem o corrija: obcecada na “normativizaçom” lingüística a editorial passa por alto as suas próprias erratas, que som muitas e gordas: lume vida, lume morte, di Pereiro; mas Galaxia “corrige”: lume vida, lume morto. Pereiro di: A morte!! berróu Bernal. E os dous riron. E Galaxia rompe a linha, omite a conjunçom e começa no seguinte parágrafo: Os dous riron. Na página 30 de Galaxia, após apenas comprensíbeis., deveria haver um salto de parágrafo que a editorial omite, imprimindo o texto seguinte sem soluçom de continuidade. Na página 40 suprime erroneamente duas linhas do original, entre húmida de néboa e resoaban na pedra. Este é o texto cortado: que engrasa levemente, desgasta o ar, alimenta a materia. Noutro momento, onde di Pasaron na cantina. deveria dizer Pararon na cantina. Etc etc etc etc.

Criado com WordPress | Optimizado para Firefox